برای بررسی اولین کوهنوردان در تاریخ ایران باستان باید توجه به داستان هاو افسانه های که از گذشتگان برای ما باقی مانده نگاهی داشت که ما در اینجا به چند مورد از این موارد از جمله داستان آرش کامنگیر،پادشاه رومی، کتاب خداوند الموت در دوره سلجوقیان و سفرنامه ناصر خسرو اشاره میکنیم.
در تاریخ سنتی ایران آمده است که آرش کمانگیر از قله کوه دماوند بالارفت تا با پرتاب تیر، مرز ایران و توران را مشخص سازد. در تاریخچه کوهنوردی ایران، نخستین کوهنوردی ثبت شده مربوط به صعود سرداران ایرانی آرتاخه و بوبراندا بر فراز کوه آتوس در زمان خشایارشا، جهت ثبت نقشهبرداری برای ساخت دالانه یا کانال آبی است که کشتیهای نیروی دریایی ایران از آن گذر کنند. (منبع تاریخ علم جورج سارتون)
پادشاه رومی هادریان کوه اتنا (۳۳۵۰ متر) را بالا رفت تا طلوع خورشید را ببیند.
آثار به جامانده، خبر از نشانههایی از ورزش کوهنوردی پیشرفته در ایران در پایان قرن پنجم هجری (دوران سلجوقیان و اسماعیلیان) دارد. در کتاب «خداوند الموت» چنین آمده است:
«کوهپیمایان بعد از گردش اطراف کوه گفتند اگر بالای این کوه کسی نباشد و سنگ بر سرمان نبارد ما میتوانیم از دامنه جنوبی بالا برویم و خود را به قله برسانیم و هنگام بالا رفتن، طنابی با خود میبریم که وسیله ارتباط ما با پایین کوه باشد و بوسیله آن طناب میتوانیم چیزهای ضروری را برای نصب یک چرخ بالا ببریم و بعد از اینکه چرخ نصب شد، میتوان از زمین چیزهایی دیگر را بالا برد تا اینکه چندین چرخ بالای کوه نصب گردد و از آن پس بین پای کوه و قله آن، رابطه بیشتری برقرار خواهد گردید و میتوان سربازان را بوسیله چرخ بالا کشید… کوهپیمایان گفتند ما با خود میلههای آهنی چون پله میبریم و آنها را در دامنه کوه نصب مینماییم و صعود میکنیم تا اینکه به قله کوه برسیم.»
ناصر خسرو در سفرنامه خود درباره دماوند اینطور نوشته است: گویند بر سر دماوند چاهی است که نوشادر و کبریت (گوگرد) از آن گیرند. صاحب آثار “البلاد و اخبار العباد ” با نقل قولی دست دوم میگوید که عدهای از اهالی آن نواحی میگفتهاند که در طی پنج روز و پنج شب به قله دماوند رسیدهاند و قله آن را مسطح با مساحت صد جریب یافتهاند گرچه از دور به مخروط میماند.
تمامی این نوشتهها نشان دهنده این موضوع است که ظاهرا اولین صعودهای دماوند مربوط به بیش از هزار سال قبل میباشند.
اما در حدود سال های ۱۷۹۳ تا ۱۷۹۸ اولین تلاشهای اروپائیان بر روی دماوند انجام شد. “الیوی” یک استاد علوم طبیعی و اهل فرانسه بود که از سوی دولت فرانسه برای انجام ماموریت عازم ایران شد. او در سال ۱۷۹۸ اقدام به صعود دماوند کرد اما او هم موفق نشد خود را به قله برساند. او پس از بالا رفتن از حدود یک سوم کوه به تکههای سنگهای گوگردی برخورد کرده و اینطور نوشته: صخرههای وحشتناک بزرگ سیاه آتشفشان به شکل ستون های منظم پنج ضلعی .
اما اولین صعود به دماوند مستند و موفق به کوه دماوند به سال ۱۸۳۷ مربوط میشود. تیلور تامسون اولین شخصی بود که به دماوند صعود کرد و اولین شبمانی بر روی قله را انجام داد. تامپسون از روی قله اقدام به جمع آوری گوگرد کرد، البته صعود تامپسون با کمک ایرانیان انجام شد.
نخستین صعود مستند ایرانیان به قله دماوند، درسال ۱۸۵۷ میلادی انجام شد که تیم سرهنگ محمد صادقخان قاجار، ارتفاع قله را ۶۶۱۳ ذرع تعیین کرد.
اولین شبمانی ایرانیان بر روی قله مربوط به گروه ایرانی کربلایی اسدالله در بیش از ۱۳۰ سال پیش میباشد.
اولین تلاش زمستانی بر روی قله مربوط به “ژاک دمورگان” بود، دمورگان نیز فرانسوی بود و برای انجام امور باستانشناسی از سوی دولت فرانسه عازم ایران شده بود. وی در زمستان سال ۱۸۸۹ توانست تا ارتفاع ۵۳۰۰ متری صعود کند. تلاش دمورگان و ارتفاع صعود وی با توجه به تاریخ آن دارای اهمیت بسیار در تاریخ کوهنوردی میباشد.