برخورداری از تنوع اقوام یکی از ویژگیهایی است که استان گلستان به آن اشتهار دارد؛ این تنوع موجب شده اقوام مختلف این استان همچون دیگر نقاط کشور، آدابورسوم خاصی در ماه رمضان داشته باشند.
یکی از باشکوهترین آیین ماه مبارک رمضان و از رسوم بهجامانده از گذشته در بین ترکمنهای استان گلستان آیین «یا رمضان» است. این مراسم نمونهای از احسان، نیکوکاری و کمک دستهجمعی مردم، به مستمندان هر محل است.
ترکمنها بر این عقیدهاند که برگزاری مراسم یا رمضان باعث افزایش برکت در منزل و حفظ سلامتی اعضای خانواده میشود.
این آیین بعد از نماز تراویح در شب چهاردهم ماه «لیله البدر» انجام میشود. امام جماعت مسجد، مراسم یا رمضان را در شبستان مسجد برای نمازگزاران اجرا کرده، سپس گروه مجری به همراه افراد جوان بهطرف منزل اهالی محل به راه میافتند و امام یا نماینده او شعر «یا رمضان» را خوانده و افراد بهصورت جمعی در آخر هر بیت «الله» میگویند. این کار تا پاسی از شب ادامه یافته و تا آخرین خانه به شعرخوانی میپردازند.
در ابتدا برای اجرای مراسم نیاز به تشکیل گروه در هر محل است که غالباً نماینده امام جماعت مسجد بهعنوان سرگروه، برای خواندن اشعار و یک نفر نیز بهعنوان مسئول جمعآوری صدقات و نذورات انتخاب میشود. پسازآن مراسم را شروع کرده و بهتمامی خانهها میروند و شعرخوانی میکنند.
افراد جوان و یا کودکان محل نیز این گروه را همراهی میکنند. این افراد در برابر هر خانه سروصدا به راه میاندازند، تا اهالی خانه با شنیدن آن از خانه بیرون آیند و هدایای خود را که اغلب مواد غذایی مثل آرد، برنج، نان، کشمش، قند، گندم و یا پول است، به فردی که کیسه به دست دارد، تحویل دهند. در پایان مراسم سایر افراد پراکندهشده و تنها کسانی که کیسههای هدایا را به پشت خود گرفتهاند، به مسجد محل میروند و هدایا را به امام جماعت و چند نفر از ریشسفیدان تحویل میدهند، سپس این هدایا توسط آنان و با توجه به شناختی که از قبل از وضعیت مالی اهالی محل دارند، بین نیازمندان در همان شب تقسیم میشود تا با خیالی آسوده به روزهداری خود ادامه دهند.
مردم در این شب تا سحر بیدار میمانند و به بازی و شادی در کوچه و خیابان مشغولاند و شهر در تکاپو است. زنان مسنتر در کوچهها و معابر شهر دورهم جمع میشوند و به لاله خوانی میپردازند. کودکان و جوانها نیز در کوچهها به بازیهایی ازجمله تاببازی (چاتما) سرگرم میشوند.
در اینجا به نمونهای از شعر یارمضان اشاره خواهیم کرد:
۱- سلامعلیکم یاتان کیشی لر/ سلام بر کسانی که خفتهاند
کیرپگی کیرپگه یتان کیشی لر/ ابرو به ابرو دوختهاند
نماز اوقاب روزه توتان کیشی لر / نماز خوانده، روزه گرفتهاند
محمد امتی یا رمضان (الله)/ ای امت محمد، یا رمضان (الله)
۲- رمضان آی لری گلر گچر/ ماه رمضان، همچنان میآید و میگذرد
آی نگ اون دوردینه یالقمین سچر / در شب چهاردهم نورافشانی میکند
آطینی ایرلاب مونر ده قاچار/ اسب خود را زین کرده، فرار میکند.
محمد امتی یا رمضان(الله)
۳- بیزا سیزی بای گوردیک/ ما شمارا توانمند دیدیم
توینونگزده آی گوردیک/ بر بالای خانهتان، ماه دیدیم
آلتین بیله آپاردیق، کوموش بیلان قوپاردیق/ با طلا بردیم، با نقره از جا کندیم
آز برانینگ غیزی بولسین/ کسانی که کم بدهند، نوزادشان دختر باشد
کوپ برانینگ اوغلی بولسین/ کسانی که بیشتر بدهند، نوزادشان پسر باشد
محمد امتی یا رمضان (الله)
اشعار یا رمضان دارای گونههای مختلفی است؛ این سرودهها بهطورکلی به دو بخش بزرگسالان و کودکان تقسیمبندی میشود اما به لحاظ قالب شعری به چهار گونه متفاوت شامل کودکانه یا گونه شعری مسمط، یازدههجایی، رباعی چهار مصراعی و هفتهجایی، مثنوی و هفتهجایی و منظومه بلند رایج است.
یکی از مهمترین شاخصههای این نوع آداب، وجود حس همکاری و همیاری در بین مردم یک قوم است؛ درواقع این آیین باروح معنوی رمضان گرهخورده و کاملاً رنگ مذهبی به خود گرفته است. عطرآگین کردن فضا بانام «الله»، رنگ خدایی بخشیدن، دستگیری از مستمندان، حفظ و تقویت روحیه روزهداری و زنده نگهداشتن سنت انفاق و صدقه از حکمتها و فلسفه این مراسم است.
مراسم آیینیمذهبی «یا رمضان قوم ترکمن» به شماره ملی ۱۵۵۲ مورخ ۹/۱۲/۹۶ در فهرست ثبت آثار میراث ناملموس استان گلستان قرار گرفت.
* مریم منصوری کارشناس ثبت میراث ناملموس استان گلستان